Chiều thứ Bảy, Tuấn - anh bạn cùng phòng tôi - nằm vật ra ghế, mặt đỏ bừng, giọng khàn đặc: 'Chắc cảm thôi, uống hai viên paracetamol là mai ổn.' Tôi nhìn cốc nước bên cạnh, đầy ắp mà chưa động đến. Đến tối, cơn sốt lên gần 39°C, thở gấp, phải chạy viện cấp cứu.
Hóa ra không phải cảm thường. Và cái sai đầu tiên là không dừng lại 'tầm soát' trước khi tự ý điều trị. Ba bước đơn giản dưới đây có thể giúp bạn tránh vết xe đổ ấy.
Bước 1: Đo nhiệt độ - không chỉ là sốt hay không
Chị Hạnh 34 tuổi lấy nhiệt kế ra đo, thấy 37,2°C, nghĩ 'ừ không sốt' rồi đi làm tiếp. Chiều về mệt lả, đo lại 38,5°C. Sai lầm phổ biến: đo ngay sau khi uống nước nóng hoặc vừa đi ngoài nắng vào.
Cách đo đúng: đặt nhiệt kế ở nách, kẹp chặt 5 phút, nghỉ 15 phút sau khi ăn/uống nóng. Nhiệt độ trung bình người Việt trưởng thành là 36,5-37°C, nhưng đo ở nách thường thấp hơn 0,5°C so với đo ở miệng. Nếu đo nách được 37,2°C, thực tế cơ thể bạn đã gần 37,7°C - mức sốt nhẹ.
Nhiệt độ cũng thay đổi theo giờ: sáng sớm thường thấp nhất, chiều tối cao hơn 0,5-1°C. Trẻ em và người già có thân nhiệt dao động mạnh hơn. Một số người lớn tuổi khi nhiễm trùng không sốt cao, chỉ âm ấm - dễ bỏ qua.
Thế nên: đừng chỉ dựa vào cảm giác 'nóng hay lạnh'. Đo đúng một lần, đo lại sau 4-6 tiếng. Nếu nhiệt độ nách trên 37,5°C, cơ thể đang báo động.
Bước này tưởng đơn giản nhưng làm sai thì bước sau vô nghĩa.
Bước 2: Kiểm tra dấu hiệu mất nước - thứ dễ bỏ qua nhất
Chị Thảo, 28 tuổi, nhân viên văn phòng, ốm hôm thứ Tư. Sáng còn cố đi làm, uống một cốc cà phê với lon nước ngọt. Trưa về, nước tiểu vàng sẫm như trà đặc. Chị uống thêm lon nữa vì nghĩ 'thêm chất lỏng'. Đến 3 giờ chiều, người run cầm cập, sốt 39 độ.
Mất nước là thứ dễ bỏ qua nhất khi ốm. Cơ thể mất nước qua mồ hôi, hơi thở, thậm chí sốt lại càng mất nhiều. Nhưng nhiều người chỉ uống khi khát, lúc đó đã muộn.
Có ba dấu hiệu đơn giản: màu nước tiểu, khô môi, độ đàn hồi da. Nước tiểu vàng nhạt là ổn, còn vàng sẫm như nước ngọt có ga - báo động. Khô môi, nứt nẻ cũng là tín hiệu. Kiểm tra da: véo mu bàn tay, nếu da trở lại chậm hơn 2 giây, thiếu nước rồi.
Nhưng nước ngọt và cà phê không thay thế được nước lọc. Cà phê lợi tiểu, làm mất nước thêm. Nước ngọt nhiều đường, khiến cơ thể khó hấp thụ. Thảo đã uống đủ chất lỏng, nhưng toàn thứ không đúng.
Giải pháp: Cứ 30 phút uống vài ngụm nước lọc, dù không khát. Khi ốm, uống nhiều hơn bình thường ít nhất 500ml mỗi ngày. Nếu nước tiểu vẫn vàng sau 8 tiếng, đã bị thiếu nước phải bù gấp.
Mất nước làm bệnh nặng hơn, kéo dài thời gian ốm. Một nghiên cứu trên tạp chí Y học Thể thao chỉ ra mất nước 2% trọng lượng cơ thể làm giảm khả năng miễn dịch đến 20%. Chị Thảo đến tối vẫn sốt, phải truyền dịch ở phòng cấp cứu.
Bước 3: Phân biệt cảm lạnh và cúm - ai cũng tưởng mình biết
Chị Thanh - đồng nghiệp cũ của tôi - bảo: 'Tao bị cảm thôi, sổ mũi với đau họng mà, uống kháng sinh là hết.' Kết quả là sốt cao ba ngày, phải nhập viện vì viêm phổi. Cô ấy không biết cúm cũng gây nghẹt mũi và đau họng.
Đây là lỗi kinh điển. Cảm lạnh thường đến từ từ: hắt hơi, sổ mũi nhẹ, họng hơi rát. Sốt hiếm khi vượt quá 38°C, nếu có thì cũng chỉ ớn lạnh nhẹ.
Cúm thì khác. Nó ập đến như một cú đấm: sốt cao đột ngột, thường trên 38,5°C, kèm đau nhức khắp người - từ đầu, cơ bắp đến khớp. Bạn có thể mệt đến mức không muốn rời khỏi giường.
Một điểm dễ nhầm: cúm cũng gây nghẹt mũi, nhưng thường đi kèm ho khan và đau họng dữ dội hơn cảm lạnh. Nếu chỉ sổ mũi và hắt hơi, khả năng cao là cảm lạnh.
Dùng kháng sinh cho cảm lạnh vừa vô ích vừa hại. Kháng sinh diệt vi khuẩn, trong khi cảm lạnh và cúm đều do virus. Nếu bạn sốt cao kèm đau nhức toàn thân, hãy nghĩ đến cúm và đi khám thay vì tự mua thuốc.
Cách phân biệt nhanh: nhìn vào tốc độ khởi phát. Cảm lạnh đến chậm, cúm đến nhanh như sét đánh. Và nếu bạn có thể nhấc tay lên mà không rên rỉ, khả năng là cảm lạnh.
Khi nào tự điều trị - khi nào đi khám ngay
Anh Tuấn, 45 tuổi, có tiểu đường type 2. Anh bị sốt nhẹ 37,5°C, tự đo rồi nghĩ 'không sao, chỉ cảm vặt'. Đến tối, anh thấy mệt hơn, đường huyết tăng vọt. Vợ đưa vào viện thì bác sĩ bảo nhiễm trùng nhẹ nhưng với bệnh nền, nó dễ biến chứng thành viêm phổi.
Đây là ngoại lệ quan trọng: nếu bạn có bệnh nền như tiểu đường, tim mạch, hen suyễn, thì quy tắc chung không áp dụng. Sốt nhẹ với người bình thường có thể tự theo dõi, nhưng với họ, nó là dấu hiệu cảnh báo nhiễm trùng tiềm ẩn. Hệ miễn dịch đã yếu, cơ chế điều hòa thân nhiệt rối loạn, nguy cơ biến chứng tăng gấp nhiều lần.
Vậy khi nào thì tự điều trị? Nếu bạn là người khỏe mạnh, không bệnh nền, triệu chứng nhẹ (sổ mũi, đau họng, ho khan), sốt dưới 38,5°C, và diễn biến không xấu sau 48 giờ, bạn có thể tự chăm ở nhà. Nhưng nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào sau đây, hãy đi khám ngay: sốt trên 39°C kéo dài quá 2 ngày, khó thở, đau ngực, đau đầu dữ dội, cứng cổ, nôn nhiều, hoặc lú lẫn.
Với người có bệnh nền, ranh giới càng hẹp. Đừng đợi đến khi sốt cao. Một cơn sốt nhẹ kéo dài hơn 2 ngày cũng đáng để bác sĩ kiểm tra. Bác sĩ Hùng, khoa Nội tổng quát, từng nói: 'Nhiều bệnh nhân tiểu đường nhập viện vì nghĩ chỉ ốm vặt, nhưng thực ra đã nhiễm khuẩn huyết từ lúc sốt 37,5 độ.'
Một ngoại lệ nữa: trẻ em dưới 3 tháng tuổi sốt bất kỳ mức nào cũng phải đi khám ngay. Với người già trên 65 tuổi, nếu sốt kèm yếu sức, chán ăn, hay ngủ gà, đừng tự xử lý.
Tóm lại: tự điều trị chỉ an toàn khi bạn là người khỏe, triệu chứng điển hình của cảm lạnh hoặc cúm nhẹ, và không có dấu hiệu nguy hiểm. Còn lại, hãy để bác sĩ quyết định. Đừng liều mạng với 'mẹo dân gian' khi cơn sốt đã vượt tầm kiểm soát.
Tuấn sau lần đó nhắn tin: 'May mà có ông, không thì tôi vẫn nghĩ chỉ cần hai viên thuốc là xong. Giờ tôi thuộc lòng ba bước ấy rồi.'
Lần sau bạn thấy người hâm hấp sốt, hãy nhớ: chạy đi vớ hộp thuốc là chuyện sau. Trước hết, ngồi xuống, nghe cơ thể mình nói gì đã.
